السيد جعفر السجادي

31

فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملا صدرا ( فارسى )

15 - صورت‌ها مساوى با وجودند ( ج 2 از 2 ، 144 و 151 ) وجود نخست آن صورت است به حسب ذات و در مرتبهء بعد آن ماده ، تلازم صورت و ماده به وجود است . 16 - در باب وحدت و كثرت ( ج 2 از 1 ، 82 ) وحدت رفيق وجود است كه « يدور معه حيث دار » ، وحدت و وجود در مصداق يكى مىباشند ، وحدت در اكثر احكام همانند وجود است . 17 - تشخص هويات به وجود است و بلكه تشخص عين وجود است ( ج 2 از 1 ، 327 ) . 18 - قاعدهء بسيط الحقيقه كل الاشياء مسأله وجود بسيط است ( ج 2 از 1 ، 368 ) . 19 - صورت طبيعى ، بر صورت جسميّه تقدم به وجود دارد ( ج 2 از 2 ، 184 ) . 20 - در باب حركت جوهريه ( ج 2 از 2 ، 191 و 194 ) نحوهء وجود اجسام طبيعى تجدّد و انقضا است . خروج از قوت به فعل نحوه‌اى از وجود است ( ج 3 از 1 ، 20 و 21 و 137 و 140 ) و بالجمله بحث از نوع وجود هويات متجدده است . كه گويد وجود شىء ( ج 3 از 1 ، 166 و 167 ) گاه دفعى است و گاه تدريجى زمان ، هم وجود آن تدريجى است و هم عدم آن و حركت نيز ، در مقوله فعل و انفعال ( ج 1 از 2 ، 229 ) در چگونگى و مراتب تأثير ، مسأله نحوهء وجود مطرح است . اصطلاحات فلسفى ملا صدرا ممكن است اين توهم براى پاره‌اى از پژوهندگان پيش آيد كه وجه نسبت دادن اين مجموعه از تعبيرات و اصطلاحات فلسفى به ملا صدرا چيست در حال كه از باب مثال اصطلاحاتى مانند وجود ، عدم ، مثال ، عالم مثال ، اشباح ، اشباح برزخيه ، ماهيت ، قدرت ، اختيار ، اراده ، قوت ، فعل و غيره از اصطلاحات رايج در فلسفهء اسلامى است و اختصاص دادن آن‌ها به اصطلاحات فلسفى ملا صدرا وجهى ندارد ، براى اين دسته از پژوهشگران توضيح مىدهم كه چون زيربناى فكرى ملا صدرا با تمام فلاسفهء ديگر اسلامى متفاوت است تعبيراتى كه او از اصطلاحات فلسفه دارد به جز تعبيراتى است كه ديگران دارند و مثلا كلمه وجود در فلسفهء ابن سينا هم هست و زياد هم به كار رفته است اما ديدگاه ابن سينا از وجود چيزى است و ديدگاه ملا صدرا از آن چيزى ديگر . وجود از ديدگاه ابن سينا مفهوم اعتبارى است از ديدگاه ملا صدرا اصيل و عينى است . قدرت اراده و اختيار از ديدگاه ملا صدرا جلوه‌هاى وجودند . ارادهء خدا جلوه‌اى از وجود خدا است ، ارادهء انسان جلوه‌اى از وجود ضعيف انسان است و همين طور ، قدرت ، از ديدگاه ابن سينا اراده ، اختيار ، قدرت و امثال اين‌ها هر يك را ماهيتى است مستقل ، واسطه در خلقت از ديدگاه ابن سينا عقول و نفوس‌اند ، از ديدگاه ملا صدرا يك فيض است كه عالم و آدم را از نيست به هست آورده است . تعبيرات ملا صدرا از عقول و نفوس به جز تعبيراتى است كه فارابى و ابن سينا دارند . اصطلاحاتى از قبيل حشر و نشر ، ميزان ، صراط و غيره كه مربوط به علم كلام است و اهل كلام از آن‌ها تعبيراتى دارند موافق با اصول ظاهر مذهب ، در نزد ملا صدرا توجيهات ديگر دارند كه نه موافق با تعبيرات اهل شريعت است و نه موافق با فرضيه‌هاى كلامى است . در فلسفهء ملا صدرا آن بخش از اصطلاحات كه مأخوذ از آيات و روايات است به نحوى تأويل و